Gasconha.com - Articles

A l'ostau

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-05-29T13:13:02Z

Que m'obreishi lo contravent,
N'i a pas briga de vent.
Lo jardin banhat de só e d'arrós,
Que hè un limac urós.

Au hons, l'arribèra qu'ei cobèrta de bruma,
Dens la prada, l'aso que brama.
Com un astre dens lo cèu,
Son penuts los Pirenèus.
Los arbos qu'an arrevestit lo lor verdolin,
De totas las colors qu'ei l'arcolin.
Abriuladas hèn vàder bèth lo cabelh de blat,
Dens lo camp, milhòc e vira-sorelh son enruats
L'ariçon s'arreviscòla doçament,
En minjant quauques ueus lentament.
Quan jo, dens lo casau,

En craquant la prumèra ahraga, quin tesaur !
Orquidèas e uelhs d'ausèths colorejan la tèrra,
Peunas e cotèras floreishen la cantèra.
La cloca se passejant dab lo son piucòt,
E lo cocut me disent : “l'ivèrn ei mòrt, l'ivèrn ei mòrt !”

Doça França : La pelèra o lo tua-pòrc dens las Lanas

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-05-09T17:02:20Z

Quan lo noste regent e'ns demandava ua composicion « a subjècte libre », que'ns previenèva : E ne hàcitz pas lo « Tua-Pòrc » !
La pelèra, qu'èra un lòc comun (o arreborida) qui marcava ua maishanta manca d'imaginacion.

Qu'èra l'ivèrn. La velha, la mair qu'avèva aprestat las bacias, los cotèths, lo linge e lo pair solhas, lenha, la cautèra. Los vesins qu'arribavan de cap a sèt òras. Que prenèvan lo cafè. « Tè, Gordon qu'es aquí ! »

Un tipe gualhard qui sortiva d'un break, que's desplegava la troça, que s'agusava los cotèths e lostalhucaders a l'ahialon. Los òmis qu'entravan dens la cort e que possavan lo pòrc dens la cauja, los òmis que'u hicavan sus ua balança.

Puish que possavan lo pòrc de cap a la meit – ua sòrta de barca de husta pausada suu plèr. La mair que s'apressava dab ua bacia, l'escanador que hasèva un entalh e qu'i plantava la pala en anar a contrabriu tà copar la jugulara. Lo sang que shisclava a pishòrra com d'ua pompa e lo pòrc que possava uglaments qui s'estupavan dab la bèstia. Que virèn la meit, qui, plea d'aiga borenta, que vadèva un banhader. Devath lo pòrc, que botavan cadenas qu' òmis, los uns de cap aus autes, que shirgavan l'un après l'aute en molhar sovent la bèstia en çò que d'autes pelavan lo cot dab grataders.

Puish Gordon que darrigava las pedits dab estialhas, que metèva l'escalòt, ua escalòta, enter la meit e lo pòrc, que tirava las liguetas de las patas de darrèr, qu'i passava un manchon, que'u fixava a la fin a las cavilhas de l'escala – que calèva apiejar adara contra la murralha.
« E va'm cuélher la botelha », ce'm disèva lo pair. Pendent que los òmis e bevèvan adarron un veire de vin blanc, l'escanador que penhicava la pèth, que s'i plantava lo cotèth e que repojava de cap au vente, enter las mamèlas en avisà's de non pas traucar ni lo glanèr ni los budèths tanpòc, que repojava dinc a las patas ; puish que vueitava la bèstia en daishar càder dens ua bacia los tròç las hemnas, dens la cosia, que trigarén, netejarén e talhucarén tà'n con.hir los budèths.

De cap a dètz òras, qu'èra lo dejunar, un solide repaish de pastèr, de puç e de hromatge.
Puish Gordon que tirava los budèths que las hemnas e alargavan lo tutet on los hrairs e jo e vueitàvam a tot doç caishas d'aiga doça – e la mèrda que's vueitava. L'escanador que descopava la caisha toracica a la sèga, que copava lo cap e la bèstia adara qu'èra exactament « Lo bueu pelat de Rembrandt o de Soutine ».- Que sequeré dus jorns dens aquesta posicion, abans que l'escanador n'acabèssi l'estroçatge : lo pair que salava e qu'estruçava los camalhons, las espatlas, las costeletas, los loms, mentre que la mair e talhucava la carn de l'òssa tà las saussissas.

A la fin, qu'èra lo repaish e un repaish de hèsta dab hitge gras, salmis e rostits abans las tortièras e l'armanhac ; mentretant las tripas que cosèvan, los mainats que devèm picar dab ua agulha.

Enfin, lo ser, los vesins que tornavan : que disnavan, puish que hasèvan a la belòta ; e los còishes que podèvan velhar un chic.

– Qu'èra ua jornada de hèsta , ua jornada gaujosa.

Tèxte : lo Sèrgi Laforcada - Arrevirada : la batalèra d'Agrad'òc deu Poi

Lo tortèth deus Arrams.

VERDIER Gilles — 2026-04-05T09:08:15Z

Lo tortèth de Semiac.

En Bigorre, le tourteau (Lo tortèth deus Arrams / lo tortèth deus Ramèus) est un gâteau de pâte entrelacée, en forme de couronne. Autrefois, il était suspendu au laurier à bénir à l'église (lo laurèr benadit), le jour des Rameaux. On en trouvait chez les boulangers uniquement pour la période de Pâques.
A Séméac/Semiac, dans la banlieue de Tarbes, il y a « La maison du tourteau » qui vend cette merveille toute l'année.

Etymologie.
C'est un diminutif de « torta ».
Les étymologistes ne sont pas d'accord sur l'origine de ce mot « torta ».
Von Wartburg va chercher l'origine dans le latin de la Vulgate (Exode 29, 23) « torta » ellipse de l'expression « torta panis », le pain rond. Pour lui, « torta » serait le féminin du participe passé du verbe « torquere » tordre.
Joan Coromines est plus prudent en constatant une difficulté d'explication phonétique dans cette étymologie. Pour lui le mot « torta » viendrait plus certainement du grec « tortidion », contraction de « to artidion » qui veut dire le petit pain (« artos » = le pain). On serait passé de « tortidion » à « tortum » en latin vulgaire puis « torta » au pluriel…
On peut dire que l'étymologie est … obscure, sinon...tordue.
En tous cas, ce mot est bien présent en :
• occitan du moyen-âge : torta (pain bis rond, tourte), tortel (tourteau).
• catalan ancien : torta (sorte de gâteau.
• gascon : torta, torteta, tortassa, tortèth…"Ua torta" est aussi, en gascon populaire, un coup porté.
• occitan languedocien : torta (gâteau), tortel (tourteau).
• catalan : tortell (tourteau).
• italien : torta (gâteau).
• castillan : torta (gâteau), tortilla (omelette).
• français : tourte (gros pain, gâteau), tourteau, tarte (influence de tartarum)..

L'aigadevitaire qu'ei tornat…

VERDIER Gilles — 2026-03-31T19:29:41Z

L'aigadevitaire qu'ei arribat....

Le bouilleur ambulant, l'aigadevitaire vient de s'installer à Sarriac-Bigorre pour quelques semaines. Il dit être le dernier pour le 64, 65 et 31…. Son vieil alambic distille depuis trois jours tout ce que lui amènent les clients : vin, poires, prunes, mélanges…
Cette année, avec un copain, on lui a amené 90 litres d'abricots, conservés depuis juillet dans trois barils bleus. Les fruits ont fermentés avec 3.5 kg de sucre par baril pendant 3 semaines. On a ensuite fermé les barils qui sont restés au noir dans la grange jusqu'à aujourd'hui. Pour les prunes, moins acides, on met 3 kg de sucre.
La règle du jeu est toujours la même : on doit faire manger l' « aigadevitaire » et on lui fournit le bois de chauffe. Il prend 3.5 € par litre.
L'abricot a bien coulé : 20 litres d'eau de vie à 45°.
La distillation est une science et l' « aigadevitaire » est le chef d'orchestre. Il met le fruit dans la chaudière en cuivre qui est garnie de paille au fond pour éviter toute accroche. Ça chauffe et rapidement les vapeurs passent dans une première colonne pour devenir alcool liquide dans le serpentin final. L'eau de vie commence à couler à 75°, puis les degrés diminuent… Il faut donc la peser très souvent pour arrêter le mélange autour de 45°. Si on baisse trop les degrés, l'eau de vie se trouble….
Demain, c'est Bernard qui vient de Vielle-Adour avec ses prunes… Ça va chauffer…

Vocabulaire gascon employé dans le Rustan.
• L'aiga de vita : l'eau de vie.
• L'aigadevitaire : Le bouilleur ambulant.
• brutlar : distiller.
• Un brutlòu : eau de vie et sucre auxquels on met le feu avant de consommer.
• borir : fermenter.

Attention aux mots en français : le Bouilleur de Cru est le client du Bouilleur Ambulant ! C'est le propriétaire des vergers ou des vignes dont les fruits seront distillés.

Pax vobis

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-03-30T08:23:55Z

Que la patz deu bon Diu tostemps sia dab vos
Sia la vòsta union, devath sa guarda urosa
Que'vs balhe los plan.hèits qui non balha qu'aus bons
Que mie vòstes pas de sa man poderosa
Qu'ajatz en tribalhant deu matin dinc au ser
Hèras grans suus solèrs e las barricas pleas
Qu'ajatz cançons au còr, jamei jamei plors
Tà'us eishugar, qu'ei pro hemna ta man valenta
Puishque fruts de l'amor, las hilhas e los hilhs
Arron de vòsta taula, arrams de bona soca
Possan, hòrts com corau, tilhós com los vencilhs
Dab l'arríder suus pòts, e la canta a la boca.

Andrèu Baudòrre

L'auborn.

VERDIER Gilles — 2026-03-14T10:54:56Z

L'auborn.

« Los auborns non son pas de bon minjar : n'i a pas que fichas… »
Les vandoises ne sont pas bonnes à manger : c'est plein d'arêtes.

A Sent Sever, qu'òm pescava d'autes còps dens l'Arròs dab filets aperats tremalhs (1x6m). Los tremalhs que pescavan tota la neit, pausats dens « pòstas » coneishuts per cada familha.
Qu'èra ua pesca d'estiu (deu mes de mai dinca Nosta Drama).
Lo maitin, plan de bona òra, qu'òm lhevava los tremalhs. Los peishs de bon minjar qu'èron las "travetas", los "barbèus" e los "gardons".
Mes lo peish blanc, de maishant minjar, que s'i gahava tanben : los "cabòs" (chevaine), los "auborns", "siejas" (vandoise). Tot aqueth peishumi qu'èra plen de fichas.

L'auborn [aou'bour].
Qu'ei lo nom d'un peish blanc aperat en francés « vandoise ». Aubert, lo sue vente qu'ei negre. La sua carn qu'ei plea de fichas.
Lo nom qu'ei coneishut dens tota la Gasconha : Lanas [aou'bourn], Bigòrra [aou'bour], Biarn [o'bourks].
Qu'existeish tanben :
• dens lo sentongés (lenga d'oil) : l'aubourne,
• en catalan : l'albor / alborn,
• en basco : alborna.

Etimologia.

En latin, la color « blanc » que's ditz « albus » o « albulus ».
Dens las òbras latinas de dus autors d'Aquitania (Ausoni e Polemius Silvius), que trobam lo mot « alburnus » entà nomentar un peish blanc. L'etimologia qu'ei simpla : « albus » e lo sufixe -urnus.
De notar : La fòrma segonda « albulus » qu'ei l'etimologia deu mot francés « ablette », un aute peish blanc.

Lo gascon « auborn » qu'arriva donc tot dret deu mot latin d'Aquitania « alburnus ».
Qu'ei passat tanben en santongés, en basco e en catalan.

Avisatz-vos : En castelhan, qu'avem lo mot « albur », de qui vòu díder tanben « peish blanc ». A vista de nas, que sembla de la madeisha familha… ! Mes Joan Coromines que mos pròva lo contrari.
Sense desconéisher probablas alteracions e combinasons deu catalan « albor » e deu castelhan « albur », qu'assegura l'etimologia araba deu mot castelhan.
Per eth, « albur » qu'arriba tot dret de l'arabe « buri » qui vòu díder « peish blanc ». Aqueste mot qu'a un ligami dab la vila d'Egipte : Al Burah, dens l'arribèra deu Nil, vila de pescaires.

Malenconia

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-03-08T12:40:23Z

Que soi lo darrèr bòsc sagnat a cada arame
Que soi l'arrecotet ahuelhat de poson,
Que soi l'ausèth perdut qui viu son darrèr rame,
Lo petit esquiròu qui's morish en preson.
Que soi un innocent enclavat dens la guèrra,
Que soi lo tot petit qui jamei serà gran
E lo praube vadut tà morir de misèria,
Que soi lo qui a aprés e viu en se carant.
Que parli entà l'Amor perdut a l'aventura
E entau còr clavat per la maishancetat
E tà tu, Libertat, getada en cobertura
Sus lo jaç deu profieit e de la laishetat.
Que parli entà Tu, vielh Omi de l'Istòria,
Tu qui apèran lo hòu, pr'amor de't har carar,
Tu que sabès, ditz, que sabès plan... la tèrra...
Quan èra iscla de patz, on ne sabèn plorar...
Que n'avès hèit cent còps, mila còps la virada
Cuelhent a cada pas lo frut qui t'èra dat,
Dab lo sorelh au cap, com èra l'estelada,
E dens los uelhs l'arrai de l'immortalitat.
Qu'aurí volut estar l'amic de ton gran viatge
E tiéner dens la man, la man qui'm manca tant,
Qu'aurí volut estar au ton darrèr partatge
D'un temps qui ne poish pèrder... e qui perdi pertant.

._._._.

Que't voi parlar a tu, tu, uei qui m'escotas,
Tu, qui ès vienut de luenh cuelhe't un mot d'espèr,
Tu, joen de tot país, qui suu camin e't botas
En cercant dens lo cèu ton estela qui's perd.
Que't voi díser... qu'èi paur au temps qui va tròp viste,
Paur, a las mans qui's barran suus manges deus fesilhs.
'd aqueths reis ahamiats qui's perderàn la vista
A panà's dens lo sang lo reiaume deus hilhs.
Que voi espiar lo vent es.huelhar lo nublatge
Que voi sentir lo só dens los plecs deu men còs,
Que voi seguir l'arriu pèdescauç suu ribatge,
E enqüèra pèrde'm au pregon deus grans bòscs...

Que voi préner lo temps d'arríder au mainatge,
Que voi sarrar la man qui'm balha l'amistat,
Que voi, ò, desbrombar la paur, la paur sauvatja
Desbrombar la violéncia e la maishancetat.
Lavetz, si Tu, mon Diu, Tu qui ns'as hèit la tèrra
E qui nse l'a balhada au grat de ton umor,
O, si podès, Mon Diu, si podès, lhèu enqüèra
Daishà'ns çò qui'ns damora d'ua brigalha d'Amor.
Ne'n cau pas guaire mélher si volem enqüèra
Avançà'ns suus camins hueitius dens lo parçan
Que vien tà ishugar mentr'un uelh de misèria
On, dens un shuc d'amors punteja un shuc de sang.

._._._.

Lo vielh òmi qu'ei mort, tot doç, dens un silenci,
Qu'ei partit uei matin adromit sus l'arriu,
Lo vielh òmi qu'ei mort, que n'èi mau quan t'i pensi
E que s'a miat dab eth tots los matins d'abriu.

Lo defunt sablon

Camins en libertat

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-02-09T18:40:51Z

Camins de pelegrins de cap a Compostèla
Camins de gemèrs qui anavan d'un pin a l'aute
Camins de doanèrs entre duna e lèta
Camins de contrabandèrs capvath la montanha
Camins de rondalejaires tot terrenh
Camins de halatge on shirgavan las galupas
Camins deus escolans davant lo ramassatge
Camins de hèr on ne cau pas desralhar
Camins qui mian, o pas, dinc a Roma
Camins on se pòden pèrder dens la natura...
Segon ua canta celèbra la libertat qu'es lo camin
Mes lo camin es tanben la libertat.
Camins que n'i a de tots : longs o bracs,
Petits o grans, largs o estrets, vielhs o navèths,
Perduts o de crear, calhavuts o provassuts,
Hanhós o sabluts, bitumats o erbassuts...
De que caminar en tota libertat.

Pèire Vedat

Que soi madur

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-01-27T16:48:07Z

Qu'èra, un còp en Shalòssa, au país de Mugron...

Un vielhòt arrenvèrs [1], ariçat [2] com un bronc [3],
Blanc, roi o pigalhat, gorrupant [4] la botelha
Mantun banh qu'avè pres, mes tostemps dab lo mélher.
De partir tà l'aut monde eth que n'èra anujat,

E, pr'un vèspe [5] d'estiu que ditz au son gojat :
― « Que soi madur, garçon ; adaise que'm pòts créder ! »

― « Vos ? Tenhèr [6] com l'arrós ! Lo papet [7] de Laureda !... »

― « Garçon, que soi madur ! Ne soi pas mei vitau
E la mort, ― òc, la mort, ― que'm tusteja au portau. »

« Anem, pair, caratz-ve ! Qu'ètz tilhut com un casse,
Qu'avetz l'erbèr [8] solide e, shens plec, la carcassa... »

― « Dèisha'm estar ! Madur que soi ;
Se n'es vertat, morir que voi ! »

Atau lo Capderon tot jorn que shapitrava [9],
E, per dehens, au hilh que balhava la frèbe.

― « Pim, pam [10], qu'ac saberam, s'es madur com ac ditz ! »

Un matin, que se'u tròba arrident, tot hardit :
― « E donc, pair, vam anar cuélher, au casau, duas peras,
Bròjas que son, e jumpaderas [11]. »

Mes, lo pair que vadó com lo temps empriglat,
E que'u respon, hastiau [12] com jamei, dab esclat :

― « Tè, hòu, que soi madur ! Qu'èi la mosca canhèra [13] ! »

― « Mes non, paiòt, mes non ! Deishatz vòsta planhèra... »
E, preu braç que se'u menha [14]... qu'avisa un vielh perèr,
Haut shens n'estar, broncut [15], a l'envèrs [16] d'un tarrèr.
― « Que vatz montar, ce'u ditz, e segotir dab fòrça,
N'àgitz pas paur ! N'atz pas a crànher de'vs còthtòrcer [17].
Jo que serèi devath entà'c tot arparar [18]. »

E lo vielh que feneish, com pòt, de s'aporar [19].

― « Aquò qu'es plan, paiòt ; amassatz las mei hautas,
E puish, arrapiatz-ve ; vau har càder las autas. »

― « Dèisha aquò, gran pendart ! Que'm vas esclapotir ! »
― Ajuda, senta Verge ! Ajuda ! o que destorni ! »

E l'aut, a segotir de s'i gahar mei hòrt...
Tot que cadó... Lo frut, que'u portàn a Monthòrt ;
Tot, sonque Capderon agripat com l'agèra [20],
Mes, blanc com un plat d'aiga e pres de la varièra [21].

― « Anem ! pair, que sufeish. Decendetz-me deu nid !
Que vei n'ètz pas madur, com jo v'ac aví dit.
Atendetz de n'estar shens har tant de piulèra [22],
E deishatz lo bon Diu sonar l'esquirolèra. »

Rafèl Lamanhèra

[1] (tostemps maucontent, tot que'u va de travèrs)

[2] (de maishanta umor ; com lo peu pientat a l'arrenvèrs)

[3] (nod dens la husta)

[4] (horrupant)

[5] (vrèspe, arron mijorn)

[6] (tendre. Qu'es sovent emplegat per l'autor dab lo sens de vitèc, vigorós,
per estar emplegar ací dens l'expression tota hèita "tenhèr com l'arrós")

[7] (que cau compréner acíu lo decan, lo mei vielh, don lo mei tilhut)

[8] (guiba, guibèr, gabèr, guisèr, estomac)

[9] (sarmonar, pleitejar)

[10] (Vam ! qu'es decidit !)

[11] (maduras, bonas tà estar jumpadas tà las har càder)

[12] (desagradiu)

[13] (mosca qui se'n va suu bestiar malaut, just mort)

[14] (miar ; menar)

[15] (qui a broncs, on s'i pòt pojar aisidament)

[16] (lo penent. L'auta part d'un tarrèr)

[17] (se tòrcer lo còth)

[18] (gahar a la volada)

[19] (s'aporicar, hicà's sus ua hautor com hèn las poras, las garias)

[20] (gèira, irilha)

[21] (verdigòu)

[22] (gemicada, crit o brut planhiu)

Ecologia - La tèrra

Guilhèm Pilard Guichòt — 2026-01-03T20:33:43Z

Uei, que soi un paisan hèra vielh qui a tribalhat la tèrra longtemps, delà l'atge de çò que lo monde apèran l'atge de la retirada. En efèit, qu'èi dit adiu a las meas darrèras duas vacas après quate-vint-cinc ans dab ua hòrta tristessa e ua gran pena. Las vacas que m'obligavan a ténguer-me dret, esfaçant las misèrias de l'atge. Que'm lhevavi, tau medish leugèr com un ausèth, entà dar-las a minjar e a béver. Que las acompanhavi tau prat dab lo mié can Titus qu'avèva lo peu long, tròp mesclat, un drin « rastà » com se ditz adara, mès qu'èra intelligent e hèra valent.

Qu'èi aimat e qu'aimi la tèrra per'mor qu'ei estada entà jo ua neuritud deu còs e de l'esperit.

Quan m'estavi en miei de la natura, qu'espiavi lo paisatge que m'entornejava, las sèrras doças, verdas e arredonas com un joen sen, ath luenh, las montanhas hautas, bluas, misteriosas que predisèvan lo temps, los arbes on trobavi fòrça e coratge : cassos, hrèishos, castanhèrs qu'animavan lo paisatge e nos davan ceps cada abòr, mes tanben los telhs dab las flors aulorantas deus quaus e hasèvam tisanas entà dromir mes plan e totas las cultura semiadas peus òmis e necessàrias a la vita.

Que i avèva tanben las bèstias e los ausèths qui anonciavan l'auba e lo sococ e qui m'acompanhavan tot eth dia. Que coneishèvi cada pam, cada pèça de la mea tèrra, que l'aimavi, qu'èri, a despieit deu dur tribalh, urós de'n har partida ; e alavetz, los mots qu'arretrenivan en lo cap entà laudar aquera natura tan beròja e generosa quan seguivi las vacas que lauravan e mes tard au volant deu tractor. A bèths còps, que m'estancavi au pè d'un arbe o sus ua murralha quan los mots en lo cap èran mes presents que l'obratge que hasèvi. Quauques arbes enqüèra clinats que son los testimònis de çò que los autes aperavan distraccion, mes que sabèvi estar imaginacion o saunei desvelhat e qui èra, entà jo, un element essenciau de la mia vita d'òmi e de paisan.

Que'm rapèri dab bonaür e plaser la vista d'un camp de blat quan èra en flor, e qu'au cap deu cabelh e creishèvan los longs brigalhs tan fragiles devath lo vent que raperavan que las crudadas non èran jamès asseguradas, e que davan arrason au vielh arreproèr :
« Quan plòi eth dia dera Trinitat
recòlta ne n'i a que la mieitat. »

Adara, davant los miés uelhs morts, que passan e tornan passar aqueths camps de blat ondejant devath lo vent e florits dab los blavets e los rois pavòts, aqueras « flors de messidor, amassadas devath las balas e tintadas deu sang deus nostes eròis ».
Pendent tota la mia longa vita, qu'ei assistit a nombrós cambiaments en la manièra de
considerar la tèrra, de tribalhar-la e d'espleitar-la.
La permèra manièra qu'ei estada la deus permèrs òmis : qu'amassavan los fruts, las èrbas e las macòlas que produsiva que l'arrespectavan coma ua divinitat benefica.

Puish, dab la lor intelligéncia e lo sens de l'observacion, que l'an amelhorada per la seleccion naturau de las semes, la domesticacion de las bèstias e l'invencion deu brabant e d'autes instruments agricòlas. Quan avèvi quinze ans, que tribalhavi la tèrra dab un petit brabant tirat, segon las proporcions deu camp de laurar, per duas o quate vacas junhudas amassas per un jun de hrèisho fabricat peu carretaire deu vilatge. Entà estacar lo jun au tirader que prenèvi ua longa liga e que l'entornejavi en ua espècia de corar, e entà estacar lo jun a las còrnas de las vacas, ua longa correja de cuer espés de tres o quate mètres. D'autes còps los paisans qu'amiavan las vacas dab un long baston d''averanhèr qui avè au cap un agu-lhon de hèr, ua agulhada, e atau las vacas que caminavan e tribalhavan mes viste. Qu'aimi raperar-me aqueth temps quan, nosautes los paisans, avèvam lo temps , quan lo temps non èra pas comptat ni lo tribalh, de segur. Entà laurar de bona mòda, que calèva conéisher las vacas junhudas e aimiar-las entà hèr un soc plan dret e cavat regularament. L'obratge qu'èra dur e penible mes sovent que produsiva jòias : la venguda deus ausèths qui perucavan los insèctes e los vermis que lo brabant e lhevava quan la tèrra nera e grassa e s'aubriva darrèr jo ; lo plaser deu triblah plan hèit e de les crudadas a vénguer ; l'arríder deu mainat assietat sus l'arrascla de hèr que's passejava un moment peu camp ja laurat.

Alavetz, las nostas vacas qu'avèvan un nom que coneishèvan e que corresponèva a ua caracteristica de la lor personalitat o de la foncion qu'avèvan. Las meas que s'aperavan la Muleta, la Mascareta, la Haubina, la Polida, la Carlina, que tribalhavan dur mès ath arrepòs un beròi prat verd on creishèva ua gèrba shucosa las atendèva o en la bòrda ua bona racion de gran o de hen. Adara, que son embarradas tota la lor vita e non coneishen pas la color de la gèrba ni la doçor deu vent sus l'esquia ni la votz deu paisan.

Pendent un sègle, qu'èi vist tant e tant de cambiaments, quauques uns bons, d'autes maishants o encòra sordeish. De segur lo tribalh qu'èra mes aisit dab los tractors e tots los gatges motorizats, las crudadas mes abondosas. E atau la pagèra de la propietat qu'a aumentat, un òmi sol que podèva espleitar-la. En aqueras condicions, de segur, los rendaments tanben qu'an aumentat. Mes que calèva de mes en mes de sòus, de crèdits entà crompar aqueths gatges motorizats donc encòra aumentar los arrendaments e los engrèishs,
los pesticidas, los erbicidas e tots los « -cidas » qui arriman dab omicidas au depens de la qualitat deus produits e de la santat deus consumidors.

Si los produits de la tèrra non son pas equitablament partatjats qu'ei en pr'amor qu'eths òmis, en generau, qu'an eras mans mes agilas entà préner qu'entà balhar. Segon jo, los paisans e, sustot, las politicas agricòlas miadas despuish mes de cinquanta ans, que son venguts coma hòus e n'an pas sabut har entà que lo monde estossi mielhor. Qu'an perdut lo sens de l'equilibri qu'avèva contribuit a amelhorar las condicions de vita de tots e shens har compte deus besohs de la tèrra e de las generacions a vénguer que l'an deteriorada,
arroeinada per las lors manièras d'agir e lo sentiment deu profieit personau, sense arreglar los problèmas de hamièra e d'injustícias peu monde. N'èi pas parlat encòra de la pollucion generada per la susespleitacion de la tèrra, de la mar e de las lors riquessas mes qu'i pensi sovent dab ua tristessa e ua arrauja importantas. Qu'an hèit de la tèrra, aqueths òmis sense fe ni lei ? Que l'an alebada, martirizada. E era qu'èra desempuish tant de temps ua tèrra generosa e neuricèra, los òmis, s'ac avèvan volut, qu'aurén podut melhorar-la entau benefici
de tots, shens deishar un sarròt de personas passar hami e sovent morí'n peu monde sancèr.

Que m'estanqui ací, en per'mor que soi fatigat de las accions deus òmis e de las consequéncias hòlas qu'an sus la vita de tots. Aquò non son pas mes que quauquas ideas, pensadas e sentiments que'm hantejan encòra ath cap de la mea vita e qu'èi dictat entà que vengossen dinc a vosautes.

(Paul Darre) (Vadut lo 19 de Deceme de 1913)